Stífla gegn náttúru

Grein eftir Anne-Françoise Hivert sem birtist í franska blaðinu „Liberation“ þ. 29. sept. 2006.

Stífla gegn náttúru

Reist þrátt fyrir andstöðu umhverfisverndarsinna, sérfræðinga og hluta almennings. Risastíflan við Kárahnjúka á að framleiða rafmagn eingöngu til að knýja amerískt álver en hefur ekki taumhald á íbúunum.

Rúturnar koma til Egilsstaða á slaginu kl. 13. Farþegarnir stíga út á bílastæðinu við söluskálann, þar sem komið er inn í þorpið. 1.500 manna bæ á austan til á Íslandi. Flestir farþeganna eru karlmenn. Þeir tala pólsku, kínversku eða ítölsku. Þeir fara hringinn í hraðbúðinni sem er opin á sunnudögum, áður en þeir setjast við borð í kaffiteríunni. Nokkrir sötra kaffið sitt eða sleikja ís í sólinni fyrir utan. Varla nokkur Íslendingur sjáanlegur. Á Egilsstöðum heldur fólk sig heima við á sunnudögum. Í lok dagsins stíga gestirnir aftur inn í rúturnar sínar. Staðarákvörðun : Kárahnjúkar í um 50 km fjarlægð. Mennirnir, næstum allir erlendir, vinna við byggingu stíflunnar norð-austur af Vatnajökli.

Þessi risaframkvæmd er samsett úr 5 stíflum. Sú stærsta verður 193 m há og 730 m breið. Á einu ári, héðan í frá að telja, mun 57 km2 lands verða drekkt. 2009 mun rafmagnsframleiðslan ná 690 MW, sem nemur helmingi rafmagnsframleiðslu á Íslandi. Allri þessari framleiðslu er ætlað að knýja álverið sem risafyrirtækið Alcoa er að byggja á Reyðarfirði. Þetta er einhver umdeildasta framkvæmd í sögu landsins, en einnig stærsta fjárfesting allra tíma á Íslandi, nemur 20% af vergri landsframleiðslu.
,,Framkvæmdinni er ætlað að blása nýju lífi í Austurland´´, útskýrir Jón Sigurðsson iðnaðarráðherra. Afkoma svæðisins hefur lengi verið undir fiskveiðum komin en tilkoma kvótakerfisins og ofveiði stofna hafa komið mjög illa við efnahag þess. Sjómennirnir hafa selt bátana sína, frystihúsin lokað og íbúarnir flutt burt. Á 10 árum hefur íbúatalan lækkað um 10%. Árið 2000 voru íbúar ekki orðnir nema 12.000.
Sólveig Bergsteinsdóttir, sem stýrir upplýsingamiðstöð Landsvirkjunar við Kárahnjúka, segir: ,,Það var ekki falleg sjón að sjá þorpin tæmast. Fólk var niðurdregið´´. Íbúi á Egilsstöðum tekur undir: ,,unglingarnir áttu enga framtíð hér lengur. Þeir urðu að fara. Foreldrarnir vildu fylgja á eftir en gátu það ekki, því að húsin seldust ekki.´´
Hugmyndir að nýtingu hins mikla vatsnafls á þessu svæði hafa verið lengi að gerjast. ,,Að fiskinum slepptum eru árnar og jarðvarminn okkar einu náttúruauðlindir´´, bendir Sigurður Arnalds, verkefnastjóri Landsvirkjunar við Kárahnjúka, á. ,,Okkur hefur alltaf dreymt um að nýta þær.´´ En Ísland telur ekki nema 300.000 íbúa og næstu nágrannar, Grænlendingar og Skotar búa annars vegar í 300 km og hins vegar í 800 km fjarlægð. Að framleiða rafmagn er gott og blessað. En handa hverjum?

Nauðungaruppbygging
Í upphafi 7.áratugarins fann Ísland lausnina: Að laða að sér orkufrekan iðnað. Að vísu þarf að flytja inn hráefnið og flytja út fullunnar vörur en rafmagn er boðið á yfirmáta samkeppnishæfu verði. Árið 1966 lætur fyrirtækið Alcosuisse [sic] freistast. Það reisir álver á suðurhorni landsins. 1965 stofna ríki og Reykjavíkurborg Landsvirkjun. Markmið fyrirtækisins: Að þróa orkugeirann á Íslandi. Markaðssetningin er sett af stað og bæklingar prentaðir... Fjörutíu árum síðar verður Íslands heimsins mesti álframleiðandi miðað við höfðatölu.
Þingmenn Austurlands eru heillaðir. Hvers vegna ættu þeir ekki að fá bræðsluna sína? Utanríkisráðherrann, sem upprunninn er úr landshlutanum tekur málið sérstaklega upp á sína arma. Ásamt þáverandi forsætisráðherra Davíð Oddssyni, er Halldór Ásgrímsson einn helsti málsvari stíflubyggingar við Kárahnjúka og álvers í Reyðarfirði. Án tillits til andstöðu vistfræðinga, mótmæla jarðfræðinga eða öfga framkvæmdarinnar. Upphaf framkvæmdanna skal knýja fram. Sigurður Arnalds tekur saman aðalatriðin: ,,Heimurinn þarfnast áls, þó ekki sé nema til framleiðslu á flugvélum sem flytja ferðamenn til Íslands. Er ekki betra fyrir hnöttinn að það sé framleitt með endurnýjanlegri orku hér en með kolum annars staðar?´´ Rök sem hittu beint í mark í Kyoto. Ísland fékk leyfi til að auka útblástur gróðurhúsa lofttegunda um 10% frá því sem var 1991.

Móðir Bjarkar í hungurverkfall
Umhverfisverndarsinnar mótmæla: ,,Þetta eru mestu náttúruhamfarir sem maðurinn hefur orsakað í sögu landsins´´, staðhæfir Steingrímur Sigfússon formaður Vinstri grænna. 2004 fór móðir söngkonunnar Bjarkar [Guðmundsdóttur] í þriggja vikna hungurverkfall til að mótmæla verkefninu og dóttir hennar fordæmdi ,,fórnun náttúrunnar á altari framýróunar´´. Iðnaðarráðherra mótmælti harðlega: ,,Ættum við að hafna framýróun og halda áfram að lifa eins og eskimóar til skemmtunar fyrir ríka ameríska ferðamenn?´´
Skáldið Andri [Snær] Magnason talar um ,,þjóð í sálarstríði´´. Nýjasta bókin hans Draumalandið, sjálfshjálparbók handa hræddri þjóð, hefur selst í 14.000 eintökum sem er met. Í bókinni fordæmir hann ,,áróðurinn sem gerir fegurð Íslands að óvini framýróunar.´´
Líffræðingurinn Guðmundur Páll Ólafsson hefur ljósmyndað svæðið sem brátt mun flæða yfir. Hann segir aðila í ríkisstjórninni hafa ásakað um að hafa falsað myndirnar til að fegra náttúruna. Fréttamaðurinn Ómar Ragnarsson, höfundur heimildamyndar um svæðið, samsinnir: ,,Það var reynt að kúga mig með því að hóta konunni minni og vinum mínum. Annað hvort hætti ég að tala um eyðileggingu náttúrunnar eða ég skyldi gjalda það dýru verði.´´ 2003 fóru 700 manns af Austurlandi fram á uppsögn hans en þáverandi vinnuveitandi tók svari hans.
Ýmsir sérfræðingar hafa talað um að hafa verið beittir þrýstingi. Grímur Björnsson jarðfræðingur hjá Orkustofnun skrifaði minnisblað árið 2002 þar sem hann varar við því að að svæðið sé jarðfræðilega ótraust. Stjórn stofnunarinnar jarðaði skjalið. Þingmenn fréttu ekki af tilvist þess fyrr en í sumar. Þó staðhæfir stofnunin að hún hafi tekið skýrsluna alvarlega. Stjórnarandstaðan ásakar þáverandi iðnaðarráðherra um að hafa leynt upplýsingum til að hraða vinnunni. Hún neitar.
Þegar árið 2001 átti stuðningur Skipulagsstofnunar við skýrsluna um mat á umhverfisáhrifum ekki að vera nema formsatriði. Hún gaf hins vegar út neikvætt álit þar sem umhverfisáhrif voru metin: ,,umtalsverð, óafturkræf og neikvæð.´´ Sex mánuðum síðar gaf umhverfisráðherra grænt ljós eftir að málinu hafði verið áfrþjað til hennar. Fyrir Steingrím Sigfússon er það sönnun þess að hér sé um sameiginlegt verkefni ríkistjórnarinnar, Landsvirkjunar og Alcoa að ræða. Þ.e. milli stjórnvalds annars vegar og peningavalds hins vegar.
Staðreyndin er sú að íslensk stjórnvöld rúlluðu út rauða dreglinum fyrir ameríska risann. Umsömdu orkuverði milli Landsvirkjunar og Alcoa er haldið leyndu, ,,en það hlýtur að vera mjög lágt til þess að Alcoa ákveði að loka tveimur álverum í Bandaríkjunum og flytja framleiðsluna til Íslands.´´ segir Árni Finnsson formaður Náttúruverndarsamtaka Íslands (INCA). Þórólfur Matthíasson prófessor í hagfræði efast líkt og ýmsir kollegar hans um arðsemi verkefnisins, sérstaklega í ljósi þess að íslenskir verkamenn sem áttu að koma hlaupandi til að endurbyggja þetta yfirgefna Austurland hafa látið á sér standa. Ítalska verktakafyrirtækið BTP Impregilo sem fékk saminginn um stíflubygginguna við Kárahnjúka átti að ráða 1.500 verkamenn. Aðeins fjórðungur þeirra er íslenskur. Margir hafa gefist upp: ,,Húsnæðið var hræðilegt, launin undir samningum og mórallinn hryllilegur´´, staðhæfir formaður Rafiðnaðarsambandsins (RSÍ), Guðmundur Gunnarsson – faðir Bjarkar. Impregilo réði að lokum verkamenn frá Kína þar sem fyrirtækið hafði reist áður hina risastóru Þriggja-gljúfra-stíflu.


Vonbrigði og líf í rúst
Landsvirkjun og Alcoa hika ekki við að ausa úr sjóðum sínum til að lægja öldurnar. Nýir vegir eru lagðir. Ameríska fyrirtækið borar meira að segja göng milli Reyðarfjarðar og næsta nágrannabæjar, sem styttir leiðina um helming. Byggir íþróttahús. Gefur heilsugæslunni glæný tæki. Fjármagnar skólaferðalag barnaskólans og námskeið fyrir lögreglumenn þorpsins í Bandaríkjunum. Sumir íbúanna fara á ný að gera framtíðaráætlanir. Aðrir aftur á móti lýsa vonbrigðum og rústaðri tilveru. Guðmundur Ármannsson bóndi býr um 20 km frá Egilsstöðum á bænum sem faðir hans reisti. Nú skera dalinn þar fyrir neðan tvær háspennulínur. Virkjunarframkvæmdirnar hafa umturnað lífi nágranna hans: ,,Sonur eins átti að taka við búinu. Hann dó í slysi við stífluna. Annar nágranni fór burt. Hann óttaðist áhrif háspennulínanna á heilsu barna sinna. Þeir þriðju og fjórðu fengu bætur fyrir staurana á landareignum þeirra. Þeir seldu bústofninn og annar þeirra húsið sitt líka. Að síðustu ákvað sá fimmti að fara að vinna í borginni þar sem vantaði verkamenn.´´
Þegar byggingu líkur 2009 gerir Alcoa ráð fyrir að ráða yfir 450 manns. Fyrirtækið hefur lofað að ráða eingöngu Íslendinga, en Alfreð sem býr á Neskaupsstað hefur ekki trú á því: ,,Alcoa bauð nemendum í þorpinu mínu starfsnám til undirbúnings vinnu í álverinu. Aðeins tveir slógu til og þeir hættu báðir áður en samningstímanum lauk.´´ Koma íbúar af Reykjavíkursvæðinu til með að flytja austur á sama tíma og allsstaðar annars staðar vantar einnig fólk? Verkefninu var ætlað til uppbyggingar á svæðinu. Samkvæmt Hagstofunni heldur brottflutningur íbúanna áfram. Guðmundur Beck mótmælir harðlega: ,,Það er verið að drepa niður samfélagið hér.´´ Í sumar stöðvaði þessi reyðarfirski bóndi ásamt hóp af ungum evrópskum aktífistum vinnuna við byggingu álversins í nokkrar klukkustundir til að mótmæla framkvæmdinni. Alcoa krefur hann um 130.000 evrur í skaðabætur og vexti. Hann talar um að fara, ,,nema´´, laumar hann út út sér, ,,að andi seiðkonunnar vakni´´. Seiðkonunnar? Samkvæmt þjóðsögunni var það hún sem sökkti bát sjóræningjanna sem vildu ráðast á fjörðinn 1627 og líka hún sem lét þþska herflugvél farast í hlíðinni 1941. Nýlega varð kirkjan á Eskifirði eldi að bráð. Presturinn var stuðningsmaður álbræðslunnar...