Nature.is

Hugleiðingar vegna óhappa á fjöllum

Mig langar til að ræða hér mál sem er þarft að taka upp í framhaldi af skelfilegu slysi í Esjunni.
Því miður er þetta ekki fyrsta slysið af þessu tagi því ótal óhöpp hafa orðið á liðnum mánuðum sem enduðu þó betur.
Ekki vil ég alhæfa um einstök óhöpp, en engu að síður þarf hér breytt hugarfar.
Sem björgunarsveitamaður í 32 ár hef ég séð ýmislegt og tekið þátt í fjölda aðgerða sem hefðu með öllu verið óþarfar ef fólk hefði búið sig rétt fyrir ferðirnar.

Á liðnum árum hefur orðið mikil aukning í áhuga almennings á fjallagöngum og fjallaferðum. Því er ekki annað hægt en að fagna af heilum hug. Fyrir ekki svo mörgum árum voru það „sérvitringar og furðufuglar“ sem völdu sér áhugamál sem þessi. Fjöllin voru sem áður voru ógn, eru orðin aðdráttarafl í dag. En virðing okkar fyrir fjöllunum og hættum þeirra má á engan hátt minnka þrátt fyrir aukna kunnáttu og batnandi búnað.
Fjölmargir hópar harðduglegs fólks hafa sprottið upp og þyrpast á fjöll í alls kyns aðstæðum og veðri. Fólk sem jafnvel hefur ekki fundið sig í öðrum áhugamálum er orðið illa sýkt af hinni stórkostlegu fjallabakteríu. Þessari þróun ber á flestan hátt að fagna og á góðum dögum eru fjöllin krökk af hamingjusömu fólki.

En nú verðum við samt sem áður að fara að skoða þessa þróun betur. Að mínu mati hafa margir þessara hópa farið offari í sínum ferðum. Duglegt fólk sem telur sér allt fært en kunnáttan lítil og oft er hópstjórinn upphafinn sem alvitur leiðtogi. Aðili sem fer oft of geyst og hleypir með fólki sem á ekkert erindi á fjöll. Sorgleg staðreynd sem hefur orðið of mörgum að falli og það jafnvel í fylgd mjög vanra fjallamanna. Í ferðum sem þessum er hópurin aldrei sterkari en sá sem sístur er varðandi kunnáttu og búnað. Þetta er staðreynd sem allir verða að temja sér sem ætla í ferðir sem þessar. Kröfur þarf því að auka til þátttakenda í slíkum ferðum og ekki síst þarf að auka kröfur til skipuleggjenda slíkra ferða.

Í samtölum mínum við margt gott fólk úr hópum af þessu tagi hef ég heyrt ýmislegt. Fólki án lágmarksþekkingar og búnaðar fer í krefjandi fjallaferðir. Hér þarf því breytt hugarfar og auka kröfur til þeirra sem ætla að halda til fjalla. Þetta flotta fólk er oft vel búið varðandi fatnað, en þegar kemur að vissum þáttum er eins og einhverjar huglægar hindranir spretti upp. Líkt og fólk haldi að það fylgi áhætta að bæta búnaðinn. Sömu rök og heyrðust á sínum tíma þegar öryggisbelti í bifreiðum voru að öðlast sinn sess.

Hér nefni ég nokkra þætti:

1. Broddar og ísaxir

Þessi lykilbúnaður í fjallaferðum er því miður of oft vanmetin en stundum ofmetinn. Fólk er nefnilega allt of oft að fá sér algjörlega ófullnægjandi búnað af þessu tagi. Sk. „hálkubroddar“ eru orðnir algeng sjón á fjöllum. Búnaður sem er með öllu ófullnægjandi í flestum aðstæðum. Getur jafnvel orðið til þess að fólk fer lengra en það ætti að komast m.v. reynslu og annan búnað. Nokkur óhöpp hafa orðið undanfarið vegna slíks búnaðar. Erlendur ferðamaður varð úti í grunnri jökulsprungu sem hann hafði álpast ofan í á slíkum broddum og komst ekki upp úr aftur. Menn á fjallabroddum gengu þar upp og niður án fyrirhafnar. Því verðum við að hefja átak gegn sk. „hálkubroddum“ í fjallaferðum. Hér eftir notum við aðeins fjallabrodda og ísöxin er alltaf í hendinni þegar við erum komin á broddana. Og síðast en ekki síst, við verðum að læra fullkomlega hvernig nota á þennan búnað þannig að viðbrögðin verði okkur eðlislæg. Viðvaningur með ísöxi er verr settur en án hennar í vissum aðstæðum.

2. Snjóflóðabúnaður

Allt of fáir þeirra sem fara á fjöll að vetrarlagi eru rétt undirbúnir vegna snjóflóðahættu. Fáir hafa þekkinguna á að meta hættuna og forðast hættusvæði. Margir hafa miklar ýmsar ranghugmyndir varðandi þennan stóra ógnvald okkar fjallamanna. Síðan er það merkilegt hversu fáir hafa með sér nauðsynlegan öryggisbúnað. Snjóflóðaýlir, leitarstöng og skófla er nokkuð sem allir eiga að hafa (engar undanþágur). Við köllum þetta „heilaga þrenningu“. Slíkt er ekki búnaður sem aðeins fararstjórinn eða björgunarsveitamenn sem hugsanlega koma til aðstoðar eiga að hafa. ALLIR eiga að hafa þennan búnað í fjallaferðum að vetrarlagi. Snjóflóð falla á lægstu fjöllum. Ömurleg slys af völdum snjóflóða hafa orðið þar sem enginn reiknaði með slíku. Þar sem er snjór, þar geta fallið snjóflóð. Lítið flóð getur verið banvænt eða slasað þá sem fyrir því verða illa. Við verðum að hætta að vanmeta þessa ógn. Fólk sem greitt getur hátt í eitthundraðþúsund fyrir góðan regnjakka, á ekki að telja eftir sér að greiða hálfa þá upphæð fyrir þennan búnað sem skilið getur á milli lífs og dauða. Búnaður sem þessi sjaldséður hjá of stórum hluta fjallafólks.

3. Rötun

Í dag eru of fáir sam líta á áttavitann sem sinn besta ferðafélaga. Sjálfur hef ég hitt hópa þar sem kannski einn úr hópnum var með GPS tæki. Annar búnaður var ekki með. Hver væri staðan hjá slíkum hóp ef rafhlöður tækisins tæmdust. Áttaviti á alltaf að vera með í för og það helst á hverjum manni. Því sá sem verður viðskila við hópinn er í vondum málum án áttavitans ef skyggnið versnar.

Nú vona ég að óhöpp og slys undanfarinna missera verði öllu fjallafólki ástæða til nýs hugarfars varðandi þær kröfur sem við gerum til okkar sjálfra og ferðafélaga okkar í framtíðinni. Það er ekki nóg að einn í hópnum sé vel búinn, allir þurfa að vera það. Við verðum líka að temja okkur hugarfarið að það sé ekki skömm að snúa við í tíma. Í stórum hóp getur félagslegur þrýstingur með að ljúka verkefninu orðið of mikill og þeir sem síður treysta sér neyða sig of oft áfram langt umfram getu og búnað.
Viss kunnátta, búnaður og þjálfun ætti að vera skylda í fjallaferðum. Því fer fjarri að þeirri skyldu sé framfyglt hjá stórum hluta fjallafólks í dag. Margt annað má bæta varðandi þekkingu og búnað fjallafólks en látum þessa þrjá þætti duga í þessum pistli.

Eru ekki komin nógu mörg dæmi til að sýna okkur fram á að þar þarf að verða breyting? Við veitum ekki afslátt af öryggi á fjöllum.

Verum samt óhrædd við að ferðast sem fyrr, en af meiri skynsemi og betur undirbúin.

Baráttan um náttúru Íslands

„Ég elska þig bæði sem móður og mey,
sem mögur og ástfanginn drengur,
þú forkunnar tignprúða fjallgöfga ey!
Ég fæ ekki dulist þess lengur.
Þú háa meydrottning, heyr þú mig:
Af hug og sálu ég elska þig.“

Svo orti Hannes Hafstein árið 1880 í Ástarjátningu sinni til Íslands. Þótt Hannes hefði á þessum tímapunkti tekið upp merki raunsæisstefnunnar, var hann enn undir áhrifum frá rómantikinni, enda er þetta eitt af hans fyrstu kvæðum.

Hannes og menn af hans kynslóð voru hlynntir framförum og töldu vísindin efla alla dáð. Þeir voru hins vegar saklausir og barnalegir að því leyti að þeir sáu ekki fyrir skipbrot tveggja heimstyrjalda og tilurð kjarnorkusprengjunnar, sem varpar okkur öllum út í myrkur og tóm. Af hverju nefni ég þetta hér. Jú af því að framfara- og vísindahyggja er enn mjög rík meðal íslenskra athafna- og stjórnmálamanna. Það má kannski orða það sem svo að margur íslenskur stjórnmálamaðurinn hagi sér eins og kjarnorkuvopn hafi aldrei komið fram á sjónarsviðið.

Hvað á ég við með því. Jú, íslenskir athafna- og stjórnmálamenn eru svo barnslega einlægir í trú sinni á einkum tæknilegar framfarir, og framþróun. Þessi stórhugur birtist í allskyns myndum, eins og áformum um göng inn í jökla, eða stórvirkjanir á hálendinu sem leysa eigi þjóðina úr fjötrum meintrar fátæktar. Andi Einars Benediktssonar skálds svífur enn yfir vötnum, og menn hugsa stórt, en sjaldnast spyrja þeir sjálfa sig þeirrar einföldu spurningar:  „Af hverju ætti ég að gera þetta yfirhöfuð?“

Íslenskir verkfræðingar, athafnamenn og stjórnmálamenn eru bjartsýnir og aðhyllast vísindahyggju og framfaratrú. Þeir telja að ef virkjuð verði vatnsföll okkar lands, muni hag okkar verða borgið, ekki síst ef okkur tekst að breyta fjallgöfgu eyjunni okkar í orkuútibú frá meginlandi Evrópu og olíuborun tekst á Drekasvæðinu. Þá munum við komast inn í hið jarðneska himnaríki og geta lifað af tekjum auðlinda okkar um ókomin ár?  Eða hvað? Er kannski kjarnorkusprengja einhversstaðar handan við hornið? Lifum við e.t.v. ekki í besta heimi allra heima?  Eru Íslendingar kannski ekki Guðs útvalda þjóð? Það skyldi þó ekki vera að einhversstaðar væri pottur brotinn?

Íslenskir heimspekingar hafa lítið verið spurðir álits á þessu öllu saman, enda eru þeir margir árans guðleysingjar, póstmódernistar, ef ekki nýmarxistar. Heimspekingarnir hafa fyrir löngu yfirgefið alla vísindahyggju og telja að framfarir nútímans stefni mest aftur á bak, ef ekki bara alveg norður og niður.

En hvaða ógn er það þá sem grúfir yfir íslensku samfélagi?  Hvað þarf íslenskt samfélag að óttast?  Jú, takmarkaðar auðlindir Jarðar eru farnar að ganga til þurrðar og þessvegna seilast heimsveldi, stórþjóðir og stórfyrirtæki æ norðar á Jarðarkringluna í óstöðvandi fýsn sinni við að fullnægja eigin auðlindaþörf. Áður fyrr var Ísland svo einangrað og langt í burtu að meira að segja Englandskóngur vildi ekki fá landið gefins. En núna eru stórveldi heimsins farin að beina sjónum sínum að norðurhjaranum og það þýðir að það á að ÞRÓA og VINNA auðlindir norðurslóða. Bæði Grænland og Ísland eru undir í þessu auðlindakapphlaupi, sem Evrópusambandið, Kínverjar, Norðmenn og Rússar keppa í af miklum móð. Þetta auðlindagullæði hér á norðurslóðum hefur gert margan manninn að apa, og apa þeir eftir hvor öðrum í að dásama erlenda hrægrammasjóði á sviði umhverfismála og miskunnarlaus erlend stórfyrirtæki sem ætla sér ekkert annað en að nýta auðlindir norðurslóða fyrir sjálf sig. Þar stendur nefnilega hnífurinn í kúnni. Auðlindir Íslands á ekki að nýta fyrir Íslendinga, heldur fyrir erlendar stórþjóðir. Við Íslendingar erum komin í sömu stöðu og frumbyggjar Amazonsvæðisins sem horfa á erlend stórfyrirtæki eyða auðlindum og regnskógum sínum, en hafa sjálfir mest lítið um málið að segja.

Nú reiðist þú, ágæti lesandi, því þú lítur á þig sem heimsborgara en ekki frumbyggja. En er það ekki hroki? Fengum við ekki þetta land til varðveislu frá forfeðrum okkar, víkingunum sem komu hér að ósnortnu landi þótt e.t.v. væru hér nokkrir írskir munkar við fræðastörf? Land okkar er ekki ósnortið í dag, en þýðir það að við megum eyðileggja tign þess og göfgi til allrar framtíðar? Við erum í sömu stöðu og frumbyggjar þessa lands, hvort sem við teljumst vera frumbyggjar eða ekki.

Bergrisinn í skjaldarmerki Íslands stendur ekki lengur við fjallahringinn og heldur vörð. Nei hann hefur verið hálshöggvinn af Íslendingum sem haga sér eins og verstu Sturlungar og landráðamenn. Íslendingar trúa ekki lengur á álfa, nema blómálfa í sínum eigin bakgarði.

Ef við Íslendingar stöndum ekki upp núna sem þjóð eða menningarleg eining sem á sér sameiginlegt tungumál, menningu og sögu, og berjumst fyrir rétti fjallanna og fossanna okkar til að vera til. Ef við berjumst ekki fyrir því að fjallavötnin okkar fái að vera í friði, þá verður okkar eigin þægilega friði ógnað að lokum. Við munum enda sem landlaus þjóð, annað hvort án lands, eða án nokkurs raunverulegs sjálfstæðis. Það er því full ástæða til að hefja af krafti þá baráttu sem er lokabaráttan um náttúru Íslands.

Höfundurinn Ingibjörg Elsa Björnsdóttir er formaður Náttúruverndarsamtaka Suðurlands, umhverfisefnafræðingur og þýðandi.

Ljósmynd: Hjálparfoss í Þjórsárdal, ©Árni Tryggvason.

Lífrænn landbúnaður eykur fæðuöryggi

„Lífræn ræktun getur séð heiminum fyrir nægri og næringarríkari fæðu.“

Lífrænar aðferðir eru í sókn um allan heim, ekki síst í viðskiptalöndum okkar. Þær eru byggðar á gríðarlegri reynslu og vísindarannsóknum. Stjórnvöld Evrópuríkja skynja framlag þeirra til umhverfisverndar, heilbrigðis og fæðuöryggis með virkum stuðningi við fræðslu, rannsóknir og þróunarstarf. Stofnanir í þágu landbúnaðar endurmeta starfsemi sína svo þær fái þjónað lífrænni ræktun. Á sama tíma birta tveir starfsmenn Landbúnaðarháskóla Íslands hverja greinina á fætur annarri gegn lífrænum aðferðum, nú síðast í Mbl 15. nóv. þar sem alþingismenn eru tuktaðir fyrir að álykta um grænt hagkerfi með áherslu á lífræna þróun.

Grein Áslaugar Helgadóttur og Guðna Þorvaldssonar er skreytt flöggum vísinda og fortölum um ágæti alls sem kalla má tækninýjungar. Gildir þar einu hvort rætt er um tilbúinn áburð, eiturefni, erfðabreyttar lífverur eða notkun ræktunarlands til orkuframleiðslu – sem hvert um sig sligast nú undan vísindalegum vitnisburði um ósjálfbærni og óheyrileg útgjöld. Á sama tíma hleðst upp vísindaleg þekking á fjölþættum kostum lífrænna aðferða. Í hugum þeirra Áslaugar og Guðna er allur slíkur vitnisburður „hjávísindi“.

Skýrslur sem draga saman niðurstöður margra rannsókna gefa oft mjög villandi mynd af mögulegri uppskeru í lífrænni ræktun þegar til lengri tíma er litið. Í 30 ára rannsókn bandarísku Rodale stofnunarinnar var uppskera maís, soja og hveitis sambærileg í lífrænni og hefðbundinni ræktun. Því lengur sem lífrænar aðferðir voru notaðar þeim mun frjósamari varð jarðvegur og uppskeran meiri. En uppskera hefðbundinnar og erfðabreyttrar ræktunar minnkar með tímanum sakir ónákvæmni erfðatækninnar, einhæfni ræktunar og notkunar tilbúins áburðar og eiturefna. Uppskeru þarf að greina á grundvelli sjálfbærni, eða magn af flatareiningu í hlutfalli við aðföng (áburð o.fl.). Þar hafa lífrænar aðferðir vinninginn. Þar að auki ber að meta losun gróðurhúsalofttegunda í hlutfalli við uppskeru, en rannsóknir sýna að jarðvegur bindur meira kolefni í lífrænni ræktun.

Í umræðu um lífrænan landbúnað er sú forsenda oft gefin að auka verði jafnt og þétt framleiðslu matvæla og fóðurs vegna fjölgunar íbúa og búfjár. Þó er talið að hægja muni á fólksfjölgun einkum þegar nær dregur miðri öldinni. Einnig er talið að þó neysla búfjárafurða kunni að aukast um hríð í þróunarlöndum vaxi neysla jurtafæðis ört í öðrum heimshlutum. Mat á framtíðar fæðuþörf er oft byggt á ríkjandi neysluháttum þróaðra landa þar sem nær þriðjungur matvæla fer til spillis og á ofneyslu sem draga þarf úr til þess að takast á við menningarsjúkdóma, t.d. offitu. Lífræn ræktun getur séð heiminum fyrir nægri og næringarríkari fæðu. Vaxandi neysla jurtafæðis, minni sóun matvæla og aukin hófsemi í neyslu munu auðvelda það verkefni til framtíðar.

Reynt er að telja okkur trú um að lítil og meðalstór lífræn bú með fjölþætta framleiðslu séu gamaldags og óhagkvæm. Rannsóknir sýna þó að ef litið er til heildar framleiðslu (í stað uppskeru tiltekinnar tegundar) er framleiðni smærri fjölræktarbúa meiri en stærri og sérhæfðra búa, svo nemur tugum prósenta. Í nýrri skýrslu viðskipta- og þróunarráðstefnu SÞ eru greind 114 dæmi þar sem upptaka lífrænna eða sambærilegra aðferða jók framleiðni um yfir 100% og bent á að lífrænar aðferðir muni auka fæðuöryggi. Í skýrslu rannsóknarverkefnis Alþjóðabankans og FAO um þekkingu, vísindi og tækni í landbúnaði (IAASTD 2003-2008) er eindregið mælt með eflingu vistfræðilegra aðferða til að leysa brýn umhverfismál og auka um leið framleiðni. Þar er bent á hvernig staðbundin þekking geti nýst til að auka líffræðilega fjölbreytni og bæta jarðveg, vatnsbúskap, varnir gegn meindýrum og hæfni til að bregðast við umhverfisvá (t.d. loftslagsbreytingum).

Miguel Altieri próf. við Kaliforníuháskóla, sem kunnur er af störfum fyrir SÞ, telur lífræn smábú, rekin í samræmi við vísindi landbúnaðarvistfræða, vera best til þess fallin að tryggja svæðisbundið fæðuöryggi. Hnattvæddur verksmiðjubúskapur háður erfðabreyttri sáðvöru hefur aukið notkun eiturefna og tilbúins áburðar og gert bændur háðari einræktun fárra tegunda. Það hefur valdið ómældu umhverfistjóni, rýrt líffræðilegan fjölbreytileika og næringargildi matvæla, skert hag bænda og þjappað auknu valdi í hendur fjölþjóða fræfyrirtækja. Altieri telur landbúnað byggðan á fjölræktun (búum sem rækta margar tegundir) og staðþekkingu bænda verða drýgra mótvægi við loftslagsbreytingar. Hann sé sjálfbærari því hann noti tíðum náttúruleg fræyrki, sem þola betur álag af völdum loftslags, vaxa vel við misjöfn skilyrði jarðvegs og veita góða uppskeru án efnanotkunar, uppskeru sem þolir ólíkar geymsluaðferðir.

Ályktun um eflingu græns hagkerfis er eitt helsta framlag Alþingis til umhverfismála á þessu kjörtímabili. Áhersla hennar á lífræna þróun er í rökréttu samhengi við aukna vísindaþekkingu og rannsóknir á sjálfbærum aðferðum í landbúnaði. Það er miður ef íslenskir búvísindamenn mála sig frá þeim vísindum til trúar á tækniundur sem löngu hafa sannað ósjálfbærni sína.

Höfundurinn Gunnar Á. Gunnarsson er framkvæmdastjóri.

Ljósmyndir: Ræktað með lífrænum aðferðum. Efri; nýuppteknar gulrætur, neðri; kartöflugrös, kál og bygg. Guðrún A. Tryggvadóttir.

Stuðningur við tillögu um bann á útiræktun á erfðabreyttum lífverum

Í lok september sl. lögðu þingmennirnir Þuríður Backman, Birgitta Jónsdóttir, Ólína Þorvarðardóttir, Þór Saari, Þráinn Bertelsson og Guðfríður Lilja Grétarsdóttir fram þingsályktunartillögu um bann á útiræktun á erfðabreyttum lífverum. Sjá frétt.

Tillöguna sjálfa og feril málsins má sjá hér og allir geta sent umsögn um þingályktunartillöguna beint inn á vef Alþingis.

Í gær sendi Valdimar Briem, dr. phil., fræðilegur ráðgjafi eftirfarandi athugasemd vegna þingsályktunartillögu um bann við útiræktun erfðabreyttra lífvera:

Á 139. löggjafarþingi 2010—2011 var lögð fram á Alþingi tillaga til þingsályktunar (þskj. 737 – 450. mál) um „að fela ríkisstjórninni að skipa starfshóp er vinni að breytingum á lögum og reglugerðum í þeim tilgangi að banna útiræktun á erfðabreyttum lífverum“. Þessi tillaga kom ekki til umræðu á því löggjafarþingi. Því var önnur tillaga sama efnis borin fram á næsta löggjafarþingi (140. lgþ., þskj. 1073 – 667. mál), en sú tillaga kom heldur ekki til umræðu. Þriðja þingsályktunartillagan var lögð fram á núverandi löggjafarþingi (141. lgþ., þskj. 196 – 193. mál ), er nú til umræðu, og hefur verið vísað til nefndar. Þessi tillaga er sama efnis og hinar fyrri, en rökstuðningur við hana ekki eins ýtarlegur og í fyrstu tillögunni (þskj. 737, sjá ofan), og er því einnig vísað til röksemda þess skjals, bæði í fyrirliggjandi þingsályktunartillögu (þskj. 196 – 193. mál) og í þessum athugasemdum.

Fljótlega eftir að hver og ein þessara þriggja tillaga hafði verið lögð fram á Alþingi, bárust þinginu mótmælabréf frá fylgismönnum útiræktunar erfðabreyttra lífvera. Núverandi rök þeirra gegn því, að tillagan verði samþykkt á Alþingi, eru þau sömu og þeir beindu áður gegn því, að tillagan yrði tekin til meðferðar, að því viðbættu, að „ekkert hefði í raun breyst frá því að tillagan var fyrst lögð fram í upphafi árs 2011 og ... dagaði ... uppi.“ Þetta er rétt að því leyti, að engin breyting hefur orðið á skoðunum þeirra sjálfra, en rangt að því leyti, að bæði hafa komið fram ýmis fræðileg rök gegn neyslu og útiræktun erfðabreyttra lífvera, og þær fábrotnu niðurstöður, sem fyrir liggja um þannig ræktun hér á landi, hafa verið rangtúlkaðar.

Á Íslandi hefur hingað til aðeins eitt fyrirtæki, auk Landbúnaðarháskóla Íslands, LBHÍ, fengist við útiræktun erfðabreyttra lífvera, en það er ORF líftækni ehf., sem hefur stundað ræktun á erfðabreyttu byggi af tegundinni Golden Promise í Gunnarsholti á Rangárvöllum. Á þessu frjósama svæði er einnig ræktað margs konar annað grænmeti og jurtir, m.a. bygg af afbrigðunum Ven og Golden Promise, sem ekki hefur verið erfðabreytt af ORF. Erfðabreytta byggið inniheldur a.m.k. eitt framandi gen, numið úr mannlegu erfðaefni og splæst inn í erfðaefni byggsins. Þetta aukagen er síðan til staðar í öllum frumum erfðabreyttu byggplantanna, rótum, stönglum og fræjum, og erfist af komandi byggkynslóðum.

Aðskotagenið veldur því, að í lífefni erfðabreytta byggsins myndast prótein, sem annars myndast einungis í líkama manna. Erfðabreytta byggið er að öllu jöfnu aðeins notað til framleiðslu fegrunarlyfja, sem samkvæmt auglýsingum fyrirtækisins mýkja og slétta húð kvenna. Óbreytt bygg er hins vegar notað til brauðagerðar og manneldis. Engar fræðilegar rannsóknir liggja fyrir á áhrifum hins ætlaða fegrunarpróteins á heilsu og meltingu fólks, sem leggur sér það til munns.

Mjög skortir á fræðilegar rannsóknir á blöndun og víxlfrjógvun erfðabreytts byggs og óbreytts byggs af sama afbrigði, sem og víxlfrjógvun ólíkra afbrigða[1]. Vissar reglur eru settar til að koma í veg fyrir dreifingu erfðabreytts byggs til nærliggjandi svæða við útiræktun, en slík dreifing er samt sem áður óhjákvæmileg (sjá neðan). Í tilraunum LBHÍ á erfðabreyttu byggi[2]  kom t.d. í ljós, að með hvössum vindi berast nær 5% þroskaðra frækorna meir en 5 metra frá plöntunni, og 2% fjúka meir en 10 metra, en samanlagt féllu um 13 þúsund korn/fm umhverfis plönturnar á einni vindanóttu [3]. Á öðrum árstíma ber vindur frjó milli plantna. Þá er eftir að athuga dreifingu lífefnis með vatni, dýrum, fuglum, kornskurðarfólki og vinnutækjum. Í einni könnun erlendis barst lífefni erfðabreytts korns með áveituvatni um 1 km frá akri. Samkvæmt „könnun, sem gerð var í Borgarfirði haustið 1997, töpuðust ... 510 kg af korni á hektara ... við skurð (Bjarni Guðmundsson o.fl. 1999)“ [4] . Við eina athugun á þriðja ári tilrauna LBHÍ, hönnuðum út frá varúðarreglum, fundust í „óbreyttu“ korni næstum 1,5% plantna af öðrum, oft erfðabreyttum, afbrigðum frá nærliggjandi reitum  .

Byggrækt er nú orðin útbreidd hérlendis, einkum á suður-, vestur- og norðurlandi. Árið 2007 voru í Árnes- og Rangárvallasýslum einum saman 215 kornræktendur með samanlagt 1670 hektara í rækt [6]. Síðan þá hefur byggrækt aukist töluvert, og brauð bakað úr byggi orðið vinsælt matbrauð hér á landi. Þessari mikilvægu framleiðslu er nú stefnt í voða vegna mengunar erfðabreytts byggs.

Ræktun ómengaðs byggs er einnig stefnt í hættu vegna skeytingarleysis starfsmanna ORF, sem hafa hvað eftir annað farið í kringum varúðarreglur. Auk útiræktunar, stundar fyrirtækið ræktun erfðabreytts byggs í stórum gróðurhúsum, of veikbyggðum fyrir íslenska veðráttu. Í Ölvusi og á Fljótsdalshéraði hafa þessi gróðurhús margsinnis splundruðust í sterkum vindum, og innihaldið dreifst út um víðan völl. Talsmenn ORF hafa látið sér fátt um finnast, og afleiðingarnar hafa ekki verið rannsakaðar formlega. Því vitum við heldur ekki hversu alvarlegar þær eru. Þrátt fyrir mikla almenna umræðu, virðist sem engar eiginlegar rannsóknir hafi verið gerðar á útiræktun erfðabreytts byggs frá birtingu skýrslu LBHÍ árið 2005.

Íslenskir erfðatæknar eru ekki einir um að gera hluti að eigin geðþótta. Á meginlandi Evrópu og í BNA eru erfðabreyttar lífverur einnig ræktaðar utandyra, oft án athugunar á áhrifum á náttúru og umhverfi, og afurðirnar seldar til eldis manna og dýra. Afleiðingarnar eru ófyrirsjáanlegar vegna þess að erfðabreytingar af þessu tæi eru töluvert margslungnari en oftast er af látið. Til dæmis voru nýlega birtar niðurstöður rannsóknar, sem gerð var í Sviss á útiræktuðu hveiti, sem vegna erfðabreytinga myndar í sér myglueitur. Í ljós kom, að erfðabreytta hveitið var, auk þess að innihalda sveppaeitur, sex sinnum frjósamara en óbreytt hveiti, og víxlfrjógvaðist hratt við lífrænt ræktað hveiti á nærliggjandi ökrum.[7]  Áhangendur útiræktunar erfðabreytts byggs munu efaust benda á að hveiti sé ekki bygg, og því ekki hægt að alhæfa niðurstöðurnar. Þær sýna hins vegar skýrt, að ýmsir óvæntir eiginleikar myndast hjá lífverum við innpotun framandi gena, og að slíkt getur valdið óafturkræfri eyðileggingu og miklu tapi fyrir þá, sem hlut eiga að máli.

Þess hefur verið getið til, að yfir 80% þess maís, sem framleiddur er í heiminum til eldis manna og húsdýra, sé nú orðið erfðabreyttur, og að stór hluti erfðabreytta útsæðisins sé háður einkaleyfi bandaríska fyrirtækisins Monsanto. Erfðabreytingarnar sem um er að ræða, gefa maísplöntunum visst ónæmi fyrir plöntueitrinu Roundup, einnig framleitt undir einkaleyfi Monsantos, þannig að hægt er að úða eitrinu á maísakra, svo að allt „ógresi“ og annað líf á þeim drepst, nema erfðabreytti maísinn, sem lifir þetta af. Þegar maísins er neytt, t.d. sem kornflaga (menn) eða fóðurbætis (dýr), er oft töluvert af eitri eftir í korninu. Auk þess hefur reynst ómögulegt að hefta útbreiðslu þessa maís til lífrænna akra í nágrenni hans. Það hafa verið birtar fjölmargar fréttir um meltingartruflanir og ofnæmi af völdum neyslu maísins, en vandamálið aftur á móti lítið verið rannsakað fræðilega, þar til nýlega.

Fyrir skömmu síðan voru birtar niðurstöður fyrstu langtímarannsóknarinnar (rannsóknartími þrjú ár) á mögulegum eiturverkunum erfðabreytinga og  plöntueiturs í fæðu dýra [8] . Niðurstöðurnar benda skýrlega til alvarlegra verkana af bæði erfðabreytingum og eitri á tilraunadýrin (rottur):

i.    Áhrif neyslu erfðabreytts maís (EBM) og/eða Roundup (R) voru kynbundin, og komu greinilegar fram hjá kvendýrunum.
ii.   Dauðsföll komu fyrir oftar og komu fyrr fram hjá kvendýrum í EBM / R hópunum.
iii.  Æxlamyndun hjá kvendýrum (góðkynjuð / illkynjuð), var einkum í mjólkurkirtlum (júgrum), kom fram snemma á ævi þeirra og var mun algengari í EBM / R hópunum.
iv.  Hjá karldýrum urðu æxlamyndun og líffæraskemmdir einkum í lifur dýra í EBM / R hópunum.
v.   Hjá báðum kynjum var sýking í heiladingli, nýrum og gallrásum algengari í EBM / R hópunum.

Þessar niðurstöður hafa að sjálfsögðu valdið miklu fjaðrafoki og þungum ásökunum á báða bóga, enda þvílíkir, næstum óskiljanlega miklir hagsmunir í veði fyrir líftæknifyrirtæki og þær stofnanir, sem fást við framþróun á söluhæfum, erfðabreyttum lífverum. Því er allra bragða beitt til að gera tortryggilegar fræðilegar niðurstöður, sem benda til áhættu af neyslu eða notkun erfðabreyttra afurða. Í þessu falli hefur einkum verið bent á, að samanburðarhópur í tilrauninni hafi verið í minnsta lagi, og að niðurstöðurnar séu ekki styrktar með tölfræðilegum líkindareikningi. Hins vegar er yfirleitt ekki minnst á, að þær tiltölulega fáu rannsóknir, sem gerðar hafa verið á vegum líftæknifyrirtækja, séu oftast verr úr garði gerðar en þessi rannsókn, og að rannsóknartími í þeim sé yfirleitt styttri en þrír mánuðir, sem er of stutt til að æxlamyndun nái að greinast. Þá er heldur ekki minnst á, að sá hópur líffræðinga, sem gerði rannsóknina, hefur stundað rannsóknir af þessu tæi árum saman, m.a. tölfræðilegar samanburðarrannsóknir á niðurstöðum margra óháðra rannsókna, sem benda ótvírætt til líffæraskemmda dýra vegna neyslu erfðabreyttrar fæðu [9].

Hver tegund lífvera hefur sína sérstöku erfðaeiginleika, og sérhver erfðabreyting er sérstök hjá sérhverri tegund. Það er umtalsverður árangur að fá byggplöntur til að framleiða mannlegt ensím, og ORF líftækni hefur orðið frægt fyrir vikið. Slík grundvallarbreyting hefur þó samtímis í för með sér röskun á erfðafræðilegum innviðum lífveranna, og raskar í þessu falli því jafnvægi, sem erfðamengi byggs hefur náð eftir mörgþúsund ára þróun. Það er því líklegt, að breytingin hafi ófyrirsjáanlegar afleiðingar, bæði fyrir byggplöntuna og neytendur erfðabreytts byggbrauðs. Svo gæti hæglega farið, að erfðabreytta byggið færi illa í maga neytenda, eða að í því myndist eiturefni. Þetta hefur ekki verið rannskað. Það er hins vegar ljóst, að ef útiræktun verður leyft að halda áfram, mun erfðabreytt bygg breiðast út meðal óbreytts byggs á Íslandi og blandast því.

Í þeirri tillögu til þingsályktunar, sem nú liggur fyrir Alþingi, víkka flutningsmenn út umræðuna, frá aðaláherslum fyrstu tillögunnar, 2011, og beina henni að því, sem gerast muni í íslenskri náttúru, verði útiræktun erfðabreyttra lífvera framvegis leyfð á sama hátt og nú er. Í þessu samhengi er nauðsynlegt að ákvarða, hvaða áhrif erfðabreytingarnar hafi, ekki bara á lífveruna sjálfa og ættingja hennar, heldur á umhverfið og náttúruna alla, og þar með okkur sjálf, sem erum hluti af þessari náttúru. Þetta á því ekki bara við um erfðabreytt bygg, heldur líka allar aðrar lífverur, tilkomnar á sama hátt. Þannig segir í tillögunni: „Að mati flutningsmanna er nauðsynlegt að leggja af útiræktun á erfðabreyttum plöntum til þess að vernda hreinleika íslenskrar náttúru og með tilliti til siðferðislegrar skyldu núlifandi kynslóðar til að koma í veg fyrir að einkenni hennar glatist“.

Flutningsmenn tillögunnar vísa í alþjóðlegar samþykktir þar sem mikil áhersla er lögð á ýtrustu varkárni í notkun þessarar nýju tækni, sem er í sjálfu sér svo einföld að sérhvert barnaskólabarn getur nú potað inn erfðaeiningum úr einni lífveru í aðra óskylda, eins auðveldlega og að raða legókubbum eða spila tölvuspil [10]. Þessi einfeldni í notkun tækninnar ætti svo sannarlega að vera okkur til varnaðar, því hún gerir það auðvelt að gera afdrifarík og óafturkræf mistök. Við þurfum ekki að líta lengra en tll þess, sem nú er þegar að gerast, sbr. ofan, til að sjá, að það er kominn tími til að taka í taumana. Í Cartagena-bókuninni um líföryggi kveður á um, að aðilar að bókuninni „viðurkenni að nútíma líftækni hefur mikla möguleika fyrir velferð mannkyns, ef hún er þróuð og notuð með fullnægjandi varúðarráðstöfunum fyrir umhverfi og heilsu“. Því miður er það nákvæmlega þetta, sem ekki er að gerast hér á landi [11].  Þvert á móti, gera bæði líftæknar og stuðningsmenn þeirra innan tengdra stofnana lítið úr öllum viðvörunum, og ef ekki væru svo miklir hagsmunir í veði, mætti helst líkja athæfi þeirra við leik ábyrgðarlausra barna.

Þótt í bókuninni sé ekki hvatt til banns við útiræktun erfðabreyttra lífvera, ætti fólki að vera hættan ljós - erfðatæknin getur vissulega verið til góðs, en ekki má líta fram hjá þeirri hættu, sem hún getur verið umhverfinu og okkur sjálfum. Þar sem öllum er þetta greinilega ekki ljóst, er nauðsynlegt að treysta reglugerðina með því að lögsetja almennt bann við útiræktun erfðabreyttra lífvera. Öll leyfisveiting yrði þá miðuð við ræktun innandyra, undirorpna velformuðum varúðarreglum. Ræktunin yrði háð ströngu og stöðugu eftirliti, sem tryggði, að erfðabreytt efni bærust ekki til ytra umhverfis. Undirritaður lýsir þess vegna fyllsta stuðningi við fyrirliggjandi þingsályktunartillögu (þskj. 196 – 193. mál) og mælir með samþykkt hennar á Alþingi.

[1] Víxlfrjógvun milli ofan nefndra afbrigða er fullt möguleg, en slíkir kynblendingar voru ekki sýnilegir í tilraunareitum. - Jónatan Hermannsson, Ingvar Björnsson, Þórdís Anna Kristjánsdóttir og Guðni Þorvaldsson (2005). Ný tækni við byggkynbætur. Áfangaskýrsla til Tækniþróunarsjóðs. Rannsóknir 2001–2004. Rit LBHÍ nr. 1, bls. 4.

[2] Tilraunir LBHÍ voru gerðar fyrir reikning ORF líftækni ehf. - Jónatan Hermannsson o.fl. (op.cit., 1. mynd, bls. 12).

[3] Jónatan Hermannsson o.fl. (op.cit., bls. 7).

[4] Jónatan Hermannsson o.fl. (op.cit., bls. 8).

[5] Jónatan Hermannsson o.fl. (op.cit., bls. 6).

[6] Hólmgeir Björnsson, Jóhannes Hr. Símonarson og Kristján B Jónsson (2007). Framleiðsla lífmassa á Suðurlandi og Norðausturlandi - skýrslur til Íslenska lífmassafélagsins. Fjölrit LbhÍ nr. 13, tafla 3, bls. 9.

[7] Rieben, S., Kalinina, O., Schmid, B. & Zeller, S. L. (2011), Gene flow in genetically modified wheat. PLoS ONE, 6 (12), e29730: http://www.plosone.org/article/info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pone.0029730

[8] Seralini, G. E., Clair, E., Mesnage, R., Gress, S., Defarge, N., Malatesta, M., Hennequin, D., & de Vendomois, J. S. (2012). Long term toxicity of a Roundup herbicide and a Roundup-tolerant genetically modified maize. Food and Chemical Toxicology, 50 (11), 4221-31.

[9] (i) de Vendomois, J. S., Cellier, D., Velot, C., Clair, E., Mesnage, R., & Seralini, G. E. (2010). Debate on GMOs health risks after statistical findings in regulatory tests. International Journal of Biological Science, 6(6), 590-598. (ii) de Vendomois, J. S., Roullier, F., Cellier, D., & Seralini, G. E. (2009). A comparison of the effects of three GM corn varieties on mammalian health. International Journal of Biological Science, 5(7), 706-726.

[10] BBC Horizon (17. Janúar 2012). Playing God. http://www.youtube.com/watch?v=NZF7iF8-n2w

[111] Hér má minna á, að Náttúrufræðistofnun Íslands lýsti í upphafi áhyggjum yfir, að „tilraunarækt“ erfðabreytts byggs uppfyllti e.t.v. ekki sett skilyrði þá gildandi reglugerðar um náttúruvernd. - Náttúrufræðistofnun Íslands (12. október 2009). Leyfi til sleppingar á erfðabreyttum lífverum, stjórnsýlukæra. 2009100001/42-0, TB, jgo/tb.

Reykjavík, 21. nóvember 2012,
Virðingarfyllst,
Valdimar Briem, dr. phil., fræðilegur ráðgjafi

Ljósmynd: Byggakur í Ölfusi, Guðrún A. Tryggvadóttir.

Útúrdúr á starfsferli arkitekts

Eiga arkitektúr og lögfræði samleið?

Orðræða lögfræðinnar hafði oft vakið forvitni mína en ég fékk endurnýjaðan áhuga á henni þegar ég sat sem fulltrúi Arkitektafélags Íslands í dómnefnd í arkitektasamkeppni um nýbyggingu Hæstaréttar sumarið 1993. Í dómnefndinni sátu tveir hæstaréttardómarar sem eðli málsins samkvæmt lögðu mikla áherslu á skýringartexta sem fylgdu tillögunum.

Mat hæstaréttardómaranna í dómnefndinni var að megnið af skýringartextanum væri óskiljanlegur eða gildishlaðnar ýkjur sem gætu varla átt við byggingar, þ.e. markleysa.

Tók ég að mér það verkefni, sem annar fulltrúi arkitekta í nefndinni að ráða í verstu textana og færa þá lauslega yfir í skiljanlegra mál. Við það verkefni opnaðist mér ný sýn á hugtakanotkun akademískrar fagstéttar sem bjó ekki við viðurkennt íðorðasafn og réð þar af leiðandi varla yfir samræmdum merkingarbærum, haldgóðumog skiljanlegum hugtökum.

Ég lauk kandidatsprófi í arkitektúr frá Konunglegu listaakademíunni í Kaupmannahöfn árið 1984 og starfaði óslitið við fagið fram yfir hrun. Í umsókn minni um sæti í meistaranám í lögfræði við Háskólann í Reykjavík1 gerði ég grein fyrir sjónarhorni mínu á það hvernig þverfagleg þekking á lögum geti byggt við menntun og starfsreynslu, sbr. eftirfarandi:

„Arkitektamenntun og 24 ára starfsreynsla hefur reynst mér vel við fagleg úrlausnarefni innan minnar starfgreinar, en núverandi efnahagsástand setur heimsmyndina á hvolf og krefst nýrra lausna. [...] lýsingar mínar á núverandi ástandi í umhverfis-, skipulags- og byggingarmálum má ekki líta á sem martraðir draumlauss arkitekts. Ég sé möguleika til að hafa áhrif til góðs gegnum haldbæra þverfaglega þekkingu á lögum, sem byggir við fyrri menntun og reynslu."

Lögfræðideild HR er ólík öðrum lögfræðideildum vegna sérstakrar áherslu á raunhæfa verkefnavinnu og hagnýta áfanga, en endurgjöf leiðbeinenda fyrir verkefnin er oftast vel rökstudd hlutlægum viðmiðum.

Að loknum skylduáfanga í aðferðafræði lögfræðinnar tóku við valkvæðir hagnýtir áfangar sem geta talist góð viðbót við menntun og starfsreynslu arkitekts. Má þar meðal annars nefna stjórnsýslurétt, samningarétt, verktaka- og útboðsrétt, umhverfisrétt, hugverka- og höfundarétt, vörumerkjarétt og hugverkasamninga, o.s.frv..

Almennari áfanga s.s. réttarheimspeki, réttarsögu, lagaensku, Evrópurétt, o.fl., valdi ég með hliðsjón af þeim þáttum lögfræðinnar sem kenndir eru í BA-námi sem ég taldi nauðsynlegt að kunna góð skil á. Eins og gefur að skilja beið mín oft býsna mikið lesefni í þessum áföngum enda var nauðsynlegt að kynna sér vel það námsefni sem samnemendurnir mínir voru búnir að læra í fornáminu. Mér var oft sýnd mikil þolimæði í hópvinnu en gagnrýni skólafélaganna var undantekningalaust hlutlæg og uppbyggileg.

Lokaritgerð ML

Val á efni meistararitgerðar minnar, Réttindi einstaklinga í umhverfismálum á grundvelli Mannréttindasáttmála Evrópu, tók mið af almennum áhuga mínum á umhverfismálum með það að markmiði að öðlast sem víðtækasta yfirsýn yfir umhverfisrétt2,  þar með talin mannréttindi, réttindi fatlaðra, sjálfbæra þróun og málsmeðferðarreglur samkvæmt s.k. Árósasamningi.

Rannsóknarspurning ritgerðarinnar var afmörkuð við það hvort umhverfisréttindi geti talist viðurkennd og virk mannréttindi. Til að svara rannsóknarspurningunni voru skoðaðir nokkrir lykildómar úr dómaframkvæmd og túlkun Mannréttindadómstóls Evrópu (hér eftir MDE) á Mannréttindasáttmála Evrópu (hér eftir MSE)3 þar sem fjallað er um óþægindi sem einkalíf, fjölskylda og heimili fólks verða fyrir vegna áhrifa atvinnustarfsemi og annarra ytri áhrifa á umhverfið. Af dómum MDE mátti sjá að gildissvið 8. gr. MSE (friðhelgi einkalífs og fjölskyldu) hefur verið rýmkað frá gerð sáttmálans.

Í dómaframkvæmd MDE hefur því hefur verið slegið föstu að skv. 8. gr. MSE hvíli ábyrgð á ríkinu, ekki einungis neikvæðar skyldur, heldur einnig jákvæðar skyldur. Hér er átt við að ríkinu beri að grípa til ráðstafana til að hindra að stjórnvöld eða stofnanir á þess vegum, valdi óþægindum. Samkvæmt dómaframkvæmd MDE ber stjórnvöldum einnig að hindra einkafyrirtæki í að valda umhverfisóþægindum.

Af þróun dómaframkvæmdar MDE má færa rök fyrir því að þróun í túlkun á 8. gr. sáttmálans hafi rýmkað tiltekin umhverfisréttindi verulega og geti veitt sæmilega umhverfisvernd. Þrátt fyrir rýmkun réttindanna í dómaframkvæmd veitir ákvæðið einstaklingum líklega mest réttaröryggi og vernd sem öryggisákvæði, þegar um beina umhverfisvá er að ræða. Þó er ekki talið að dómstóllinn hafi viðurkennt umhverfismannréttindi sem slík né fest í sessi sérstaka aðferðafræði varðandi mannréttindi í tengslum við umhverfisvernd.

Í lok ritgerðarinnar var sjónum beint sérstaklega að banni við mismunun samkvæmt ákvæðum 14. gr. og 1. gr. samningsviðauka nr. 12 við Mannréttindasáttmála Evrópu og umhverfismál með tilliti til réttinda fatlaðra og lagaþróun varðandi réttindi þeirra í kjölfar sáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðra (SRF) frá 2006. Í ritgerðinni fjallaði ég einnig um innleiðingu nýfenginna og mikilvægra réttinda fatlaðra í íslenskan rétt með gildistöku skipulagslaga nr. 123/2010 og laga um mannvirki nr. 160/2010 þrátt fyrir að Ísland hefði ekki enn lögfest sáttmála SÞ um réttindi fatlaðra.

Þrátt fyrir skilyrði MDE um beina og milliliðalausa tengingu réttinda fatlaðra við kröfur um nauðsynlega aðlögun umhverfis að þörfum þeirra tel ég allar líkur á að sú hugsun sem liggur til grundvallar SRF að byggja á réttindum sem þegar eru fengin í alþjóðlegum mannréttindasáttmálum muni flýta fyrir jákvæðum breytingum með tilliti til allra þeirra sem veikburða eru í samfélaginu en ekki einungis fatlaðra. Sé meira tillit tekið til þeirra veikburða í samfélaginu getur af því hlotist umhverfis- og samfélagslegur ábati, svo sem skjólbetra og vist- og mannvænna umhverfi.

Niðurstaða mín í ritgerðinni er að umhverfisréttindi geti varla enn talist ótvíræð og virk mannréttindi en að þau séu í stöðugri framþróun vegna árangursríks alþjóðlegs samstarfs á sviði umhverfismála.

Sjálfbær þróun

Í samræmi við niðurstöður umhverfisráðstefnu Sameinuðu þjóðanna, svonefnda Stokkhólmsráðstefnu 1972, um að maðurinn eigi að vernda og bæta umhverfið fyrir núverandi og komandi kynslóðir, beindust sjónir manna að sjálfbærni við nýtingu náttúruauðlinda. Ásamt Umhverfismálaáætlun SÞ var á ráðstefnunni samþykkt yfirlýsing um meginatriði umhverfisverndar4 sem hefur að geyma 26 almennt orðaðar meginreglur.

• Í fyrstu meginreglu yfirlýsingarinnar er skilgreind bein tenging milli mannréttinda, manngöfgi og umhverfisgæða.5
• Reglur 2-5 mæla beinlínis fyrir um auðlindaverndun þannig að vernda beri auðlindir jarðar með hagsmuni bæði núlifandi íbúa jarðar og komandi kynslóða. Viðurkennd er nauðsyn þess að nýta náttúruauðlindir í þágu mannkyns en tekið fram að fara verði mjög varlega í nýtingu óendurnýjanlegra auðlinda svo þær verði ekki tæmdar.

Síðan Stokkhólmsráðstefna SÞ var haldin hafa meginreglurnar reynst mikilvæg haldreipi við frekari þróun reglna um umhverfismál. Sem dæmi hefur af meginreglu tvö verið leidd umræðan um réttindi komandi kynslóða og hugmyndina um jafnræði kynslóðanna sem nú er orðið mikilvægt leiðarstef í umræðunni um ábyrga nýtingu náttúruauðlinda.6

Hugtakið sjálfbær þróun var fyrst kynnt til sögunnar í skýrslu SÞ um umhverfi og þróun sem kom út árið 1987 í s.k. Brundtland-skýrslu. Í Brundtland skýrslunni er sjálfbær þróun skilgreind sem: „Mannleg starfsemi sem fullnægir þörfum samtímans án þess að draga úr möguleikum framtíðarkynslóða til að fullnægja sínum þörfum.“ 7

Umhverfisréttur tók vaxtarkipp í kjölfar skýrslunnar sem náði hámarki á Ráðstefnu SÞ um umhverfi og þróun sem var haldin í Ríó de Jaineró 1992 8 og lauk með samþykkt Ríó-yfirlýsingarinnar um umhverfi og þróun 9 og Dagskrá 21. aldarinnar.10 Ríóráðstefnan 11 hafði umhverfi mannsins sem verkefni eins og Stokkhólmsráðstefnan tveimur áratugum fyrr, en með sjálfbæra þróun að leiðarljósi.12

Þrjár stoðir sjálfbærrar þróunar voru frekar skilgreindar á Ríóráðstefnunni þ.e. efnahagsleg þróun, samfélagsleg þróun og umhverfisvernd. Hugtakið sjálfbær þróun hefur hlotið gagnrýni sem innhaldsrýrt hugtak sem hljóti að lúta ólíkri heimssýn hvers og eins. Engu að síður hefur við notkun hugtaksins í mörgum tilvikum tekist að sætta andstæður sem áður sýndust ósættanlegar, þ.e. að umhverfisvernd og þróun geti farið saman.

Söguleg yfirsýn yfir lögfræðilega haldbærni hugtaksins sjálfbær þróun er mikilvæg þegar um umhverfismál er fjallað, enda hafa verið festir í íslenskan landsrétt heilir lagabálkar í umhverfismálum sem byggja á samræmdri túlkun á hugtakinu.  

Í kjölfar ráðstefnunnar í Ríó voru margir þjóðréttarsamningar samþykktir. Samningur um aðgang að upplýsingum, þáttöku almennings í ákvarðanatöku og aðgang að réttlátri málsmeðferð í umhverfismálum frá 1998, þekktur sem  Árósamningurinn 13 er líklega sá samninganna sem mestu máli skiptir innan áhrifa- og starfssviðs arkitekta.