Nature.is

Heiðrum baráttukonu!

Almenningar er þjóðlenda og því ætti hver sem er að geta kært úrskurð ítölunefndar. Það ættu sem flestir að gera og með þeim hætti heiðra minningu Herdísar Þorvaldsdóttur og hennar baráttu. Verði þessum úrskurði ítölunefndar ekki snúið erum við komin áratugi aftur í tímann enda eru ráðleggingar vísindamanna að engu höfð. Hann stenst engan veginn varúðarregluna sem nýlega var leidd í lög hér á landi með samþykkt frumvarps til laga um náttúruvernd.

Herdís Þorvaldsdóttir, leikkona og baráttukona fyrir náttúruvernd verður jarðsungin frá Hallgrímskirkju í dag kl. 15:00. Hún stofnaði og var formaður náttúruverndarsamtakanna Líf og land sem stofnuð voru árið 1980 og beittu sér einkum fyrir gróðurvernd og gegn lausagöngu búfjár. Eitt síðasta verk hennar var gerð heilimildarmyndarinnar Fjallkonan hrópar á vægð sem hún fjármagnaði með sölu dýrmæts málverks sem hún átti.

Til marks um að Herdís barðist ekki til einskis eru drög að ályktun sem lögð var fyrir landsfund Sjálfstæðisflokksins í febrúar s.l.:

Drög að ályktun um umhverfismál

Eitt mikilvægasta verkefni Íslendinga á sviði náttúruverndar er að snúa við þeirri gróður og jarðvegseyðingu sem hófst við landnám. Til þess þarf uppgræðslu örfoka lands, nýrækt skóga og beitarstjórnun. Í okkar valdi er að stýra beit á landinu til þess að náttúruleg gróðurmyndun geti átt sér stað. Breyta þarf lögum á þann hátt að vörsluskylda búfjár sé meginregla en lausaganga undantekning. Búfjáreigendur ættu í öllum tilfellum að bera ábyrgð á sínu búfé á því landi sem þeir nýta. Eignarréttur landeigenda sem kæra sig ekki um að gróðurlendi þeirra séu beitt af búsmala annarra skal virtur til jafns við annan eignarrétt.

Afgreiðsla þessarar ályktunar á landsfundi Sjálfstæðisflokksins benti ekki til að þessi náttúruverndarhugsun risti djúpt meðal landsfundarfulltrúa og fréttnæm þóttu háðsyrði eins fulltrúans sem spurði hvort þetta ætti að vera eitthvað grin. Engu að síður málefnið er til umræðu. Jafnvel í Sjálfstæðisflokknum sem lengst af hefur látið hagsmuni bænda ganga fyrir.

Að hagsmunir bænda gangi enn fyrir er nýleg niðurstaða ítölunefndar  en meirihluti hennar ákvað að leyfa sauðfjárbeit á afréttingum Almenningi sem Landgræðslan, Skógrækt ríkisins og vísindamenn við Landbúnaðarháskóla Íslands telja óbeitarhæft; afréttur sem sömu stofnanir telja býnt að njóti friðunar um langa framtíð. Hvernig má það vera að bændur geti í krafti atkvæða eigin hagsmunagæslumanna komist upp með að beita afrétti - örfoka land - sem vísindamenn telja að þoli alls ekki beit á sama tíma og sjálfsagt þykir að banna og/eða takmarka veiðar á þeim fiskstofnum sem ofveiddir eru?

Ekkert um ofbeit eða gróðureyðingu í samstarfsyfirlýsingu þeirrar ríkisstjórnar sem enn situr við völd og ef að líkum lætur verður ekkert slíkt að finna í stefnuyfirlýsingu næstu ríkisstjórnar heldur.

Unnt er að kæra niðurstöðu ítölunefndar til atvinnu- og nýsköpunarráðherra, sem verður að teljast ansi forn stjórnsýsla þar eð öll önnur umhverfismál fara nú fyrir Úrskurðarnefnd umhverfis og auðlindamála. Hvað sem því líður, Náttúruverndarsamtök Íslands hyggjast kæra niðurstöðu ítölunefndar og það mun Landgræðsla ríkisins einnig gera.

Almenningar er þjóðlenda og því ætti hver sem er að geta kært úrskurð ítölunefndar. Það ættu sem flestir að gera og með þeim hætti heiðra minningu Herdísar Þorvaldsdóttur og hennar baráttu. Verði þessum úrskurði ítölunefndar ekki snúið erum við komin áratugi aftur í tímann enda eru ráðleggingar vísindamanna að engu höfð. Hann stenst engan veginn varúðarregluna sem nýlega var leidd í lög hér á landi með samþykkt frumvarps til laga um náttúruvernd.

Einkafé á Almenningum - Um skemmdarverk bænda gegn eigin starfi

Síðastliðið sumar kom upp mál sem ég tel að hafi valdið straumhvörfum í baráttunni gegn óheftri beit sauðfjár á viðkvæmum svæðum í þjóðareign. Svo vill til að svæðið sem um er fjallað ber einmitt nafnið Almenningar og er norður af Þórsmörk. Nánar tiltekið svæðið norðan Þröngár og upp að Fremri Emsturá. Almenningar voru illa farnir af ofbeit og tekin var ákvörðun um að friða þá 1990 fyrir beit og stóð sú friðun allt fram til seinasta sumars. Frestað hafði verið um eitt ár að senda þangað fé vegna Eyjafjallajökulsgossins, þannig að segja má að þær hamfarir hafi þó leitt til einhvers góðs fyrir náttúruna.

Í júli á liðnu sumri fréttist að tveir frístundabændur undan Eyjafjöllum hafi flutt þangað 29 ær með lömb í óþökk Landgræðslunnar og Skógræktar ríkisins. Enda gild rök fyrir andstöðu þeirra aðila. M.a. mat á beitarþoli afréttarins sem sýndi skýrt fram á að svæðið þyldi litla sem enga beit. Þetta létu frístundabændurnir sem vind um eyru þjóta og ruddust af eindæma frekju með fé sitt á aftréttinn. Sjálfur átti ég þarna leið um verslunarmannahelgina og sá ummerkin þar sem trjágróður hafði verið „snyrtur“ af miklum dugnaði svo hægt væri að fara með vélaherdeild bændanna í gegnum Hamraskóga nyrst í Þórsmörk. Ég horfði líka á og myndaði að auki fjárhóp sem reif í sig birkikjarr ofarlega í Ljósártungum. Þessir ágætu menn, sem vaða svona yfir landið í algjöru virðingarleysi og fyrirlitningu gagnvart því góða starfi sem unnið hefur verið til að vernda og græða upp viðkvæman gróður, verða nú að fara að endurskoða afstöðu sína.

Telja menn sem þessir að þeir séu að stuðla að bættum viðhorfum almennings og þá um leið neytenda gagnvart sinni framleiðslu og starfsgrein?
Í mínum huga er framkoma sem þessi stórkostlega ámælisverð gagnvart þessari annars ágætu stétt sem á í vök að verjast. Mig skortir skilning á viðbragðaleysi eða öllu heldur þeirri hvatningu sem forráðamenn bændasamtakanna sýna þeim í þessu máli. Fáar stéttir held ég að gætu liðið að einhverjir úr þeirra hópi færu um með jafn markaðsspillandi framkomu og þessir menn.
Höfum í huga að þessir sk. „bændur“ sem ráku fé á Almenninga eru ekki bændur, heldur frístundabændur sem eiga lítilla hagsmuna að gæta þó markaðir hrynji. Starfa áfram í sínum blikksmiðjum og við forritun þó alvöru bændur þurfi að taka skellinn af sjálfhverfni þeirra.

Skemmdarverk sem þetta er ekki aðeins gegn náttúrunni, heldur líka gagnvart viðkvæmum markaði íslenskar landbúnaðarvara sem greiddar eru niður um milljarða ár hvert. Sú grein á mikið undir velvilja almennings komið.
Þegar féð (eh. á bilinu 50-70 skepnur) var sótt um miðjan september af fjölmenni, stórum flota ökutækja og hrossa. Í kjölfar þess vöknuðu hjá mér spurningar um hagkvæmni í landbúnaði. Er það réttlætanlegt að slíkur leiðangur sé farinn til að sækja fé sem aðeins mun skila 30-40 lömbum í sláturhúsið?  Þetta er aðeins hluti kostnaðarins við þessa framleiðslu, en í tilfelli sem þessu rýkur kostnaðurinn upp úr öllu valdi. Sé allt talið efast ég ekki um að kostnaðurinn við að sækja féð sé langt yfir raunvirði dilkanna. Er réttlætanlegt að eyða styrkjafé sem kemur úr sjóðum almennings í „skemmtiferðir bænda“ sem mér virðist afréttarmenning sem þessi vera að miklu leiti. Í sumar voru það aðeins undanfararnir sem voru á svæðinu. 29 lambær en búið er að ákveða að heimila þar 130 ær og það í andstöðu við öll rök önnur en eyfellskra bænda í afneitun.

Ég segi fyrir mitt leiti að mér finnst lambakjötið bragðast verr eftir að hafa fylgst með þessu máli síðastliðið sumar. Já og hef meira að segja dregið enn frekar úr kaupum á þessari munaðarvöru. Með orðinu munaðarvöru á ég við að landníðsla eins og fjallað er hér um, er munaður nokkurra sjálfhverfra frístundabænda. Á að flytja kostnaðinn af óhagkvæmum búnaðarháttum þeirra yfir í vöruverðið. Mitt svar er, nei takk.

Ljósmynd: Fé á beit í birkikjarri í Almmeningum, ágúst 2012. ©Árni Tryggvason.

Sjá einnig grein í Bændablaðinu frá 21.0.2013: Ítölunefn heimilar væga beit á Almenningi. Í greininni kemur þó ekki fram að árið 2015 er áætlað að leyfa beit 130 áa með tvílembinga.

Aukin gróðurhúsaáhrif valda því að vaxtartímabil gróðurs lengist á norðurslóðum

Vöxtur gróðurs á norðlægum slóðum er í vaxandi mæli farinn að líkjast vexti plantna á grösugri breiddargráðum í suðri samkvæmt rannsókn sem var styrkt af NASA og sem byggist á 30 ára gagnasöfnum úr gervihnöttum og af jörðu niðri.

Í vísindagrein sem var gefin út sunnudaginn 10. mars 2013, í tímaritinu Nature Climate Change, kannar alþjóðlegt teymi vísindamanna frá NASA og háskólum tengslin á milli breytinga á yfirborðshitastigi Jarðar og hvernig gróður vex frá 45 gráðum norðlægrar breiddar og allt til Norður-Íshafsins. Niðurstöðurnar sýna að hitastig og vöxtur gróðurs á norðlægum slóðum eru nú samsvarandi og 4 til 6 gráðum sunnar á hnettinum og hefur þetta breyst þetta mikið frá árinu 1982.

"Norðlægar slóðir eru að hlýna, heimskautaísinn er að bráðna og ísþekjan varir skemur á vetrum og vaxtartímabilin eru að lengjast og gróðurinn vex betur," sagði Ranga Myneni sem er hjá deild Boston háskóla um Jörðina og umhverfi hennar. "Á heimskautasvæðum, eru einkenni árstíðanna að breytast sem leiðir til mikilla truflana fyrir plöntur og tengd vistkerfi."

Myneni og samstarfsmenn notuðu gögn úr gervihnöttum til að magntaka breytingar á gróðurfari við mismunandi breiddargráður frá 1982 til 2011. Gögnin sem eru notuð í þessari rannsókn komu frá NOAA Advanced Very High Resolution Radiometers (AVHRR) sem er til staðar í röð gervihnatta sem eru á braut um Jörðu, frá NASA Moderate Resolution Imaging Spectroradiometer (MODIS) tækjunum sem eru staðsett á Terra og Aqua gervihnöttunum.

Vegna aukinnar hlýnunnar og lengri vaxtartíma, ná stórir blettir af mjög miklu gróðurlendi núna yfir einn þriðja af norðurslóðum, eða yfir meira en 9 milljón ferkílómetra. Það er svæði sem er álíka stórt og samliggjandi svæði Norður-Ameríku. Þetta landslag samsvarar því gróðurlendi sem fannst 400 til 700 km sunnar árið 1982.

„Þetta er eins og Winnipeg, Manitoba hafi hreyfst til Minneapolis-Saint Paul á einungis 30 árum,“ sagði meðhöfundurinn Compton Tucker hjá NASA Goddard Space Flight Center í Greenbelt, Md.

Grænka heimskautasvæðanna er sýnileg á jörðu niðri sem vaxandi fjöldi hárra runna og trjáa á svæðum sem ná í kringum allt Norðurheimskautið. Grænkunin á nálægum heimskautasvæðum er meiri í Evrasíu en í Norður-Ameríku.

Vaxandi gróðurhúsaáhrif knýja áfram breytingarnar, segir Myneni. Aukið magn lofttegunda sem fanga hita (gróðurhúsalofttegunda), eins og vatnsgufu, koltvíoxíðs og metans, valda því að yfirborð Jarðar, hafið og lægri hluti andrúmsloftsins hitna. Hlýnun dregur úr umfangi hafíss við pólana, og minnkar snjóþekju. Dekkra yfirborð sjávar og snjóleysi á landi veldur því að yfirborðið tekur í sig meiri sólarorku, sem aftur hitar andrúmsloftið enn meira.

„Þetta setur af stað hringrásir jákvæðrar þvingandi hlýnunar, sem orsakast af tapi hafíssins og snjóþekjunnar og þetta köllum við vaxandi aukin gróðurhúsaáhrif,“ sagði Myneni. „Gróðurhúsaáhrifin gætu styrkst enn frekar í framtíðinni eftir því sem jarðvegur á norðurslóðum bráðnar, og losar mögulega umtalsvert magn af koltvíoxíði og metani.“

Til að komast að því hvað komandi áratugir munu fela í sér, greindi teymið 17 loftslagslíkön. Þessi líkön sýna að hækkað hitastig á heimskautasvæðum og á jaðarsvæðum heimskautanna, mun samsvara færslu um 20 gráður á breiddargráðum við lok þessarar aldar samanborið við tímabil frá 1951 til 1980. Hins vegar, taka rannsakendur fram að vöxtur plantna á norðurslóðum gæti tekið óvænta stefnu. Vaxandi og aukin gróðurhúsaáhrif, eins og tíðir skógareldar, útbreiðsla ýmiss konar plágu og þurrkar á sumrin, geta hægt á vexti plantna. Hlýrra hitastig eitt og sér á norðlægum slóðum tryggir ekki endilega meiri vöxt plantna, því hann er einnig háður aðgengi að vatni og sólarljósi.

„Gervihnattagögn bera kennsl á svæði á norðurslóðum sem eru hlý og þurr og önnur sem eru hlýrri og rakari,“ sagði meðhöfundurinn Ramakrishna Nemani hjá NASA Ames Research Center í Moffett Field, Calif. „Einungis hlýrri og rakari svæði geta stuðlað að meiri vexti.“

„Við fundum meiri vöxt plantna á jaðarsvæðum heimskautanna frá 1982 til 1992 heldur en frá 1992 til 2011, af því að skortur á vatni var farinn að takmarka vöxt síðustu tvo áratugina af rannsókn okkar,“ sagði meðhöfundurinn Sangram Ganguly hjá Bay Area Environmental Research Institute og NASA Ames.

Gögn, niðurstöður og tölvukótar úr þessari rannsókn, verða gerðir tiltækir hjá NASA Earth Exchange (NEX), sem er ofurtölvumiðstöð hjá Ames Research Center, Moffett Field, Calif. NEX er hannað til að sameina vísindamenn með gögn, líkön og tölvuaðgengi, þannig að hægt sé að hraða rannsóknum og nýsköpun og skapa gagnsæi.

Grafík: Af 26 milljónum ferkílómetra af norðlægu grónu landi, sýndu 34 til 41 prósent aukningu í vexti gróðurs (grænt og blátt), 3 til 5 prósent sýndu samdrátt í vexti gróðurs (appelsínugult og rautt), og 51 til 62 prósent sýndu enga breytingu (gult) á undanförnum 30 árum. Gervihnattagögn á þessari mynd eru frá AVHRR og MODIS. Heimild: NASA's Goddard Space Flight Center Scientific Visualization Studio.

Skógræktarritið í lausasölu

Skógræktarritið er nú fáanlegt í lausasölu á völdum stöðum en undanfarin ár hefur það eingöngu verið selt í áskrift og á skrifstofu Skógræktarfélags Íslands, útgefanda ritsins. Með þessu móti vill Skógræktarfélag Íslands koma til móts við lesendur sem kjósa að kaupa stök rit í stað áskriftar. Jafnframt er þetta liður í að kynna Skógræktarritið fyrir nýjum lesendum.

Skógræktarritið er nú fáanlegt í verslunum Pennans – Eymundsson, Iðu, Griffli, Bókabúð Máls og menningar, Garðheimum og í Hagkaupum í Garðabæ og í Skeifunni.

Skógræktarritið (áður Ársrit Skógræktarfélags Íslands) er eina tímaritið um skógrækt á Íslandi og aðalvettvangur skrifa íslenskra skógfræðinga og annarra sem áhuga hafa á hinum ýmsu hliðum skógræktar. Efni ritsins er því mjög fjölbreytt og víðtækt og má þar nefna umfjöllun um tiltekna skóga, staði eða trjátegundir, hinar ýmsu hliðar ræktunar og ræktunarskilyrða, skipulag skógræktar, rannsóknir, ferðasögur, viðtöl, minningagreinar og margt fleira.

Skógræktarritið er vandað, fræðandi og skemmtilegt og er því bæði fyrir fagmanninn og áhugamanninn, sem er í smærri ræktun, til dæmis við sumarbústað eða í heimilisgarðinum. Ritið er upplögð lesning í sumarbústaðnum.

Skógræktarritið kemur út tvisvar á ári.

Sjá Skógræktarfélags Íslands hér á Grænum síðum.

Skrúður fær alþjóðlega viðurkenningu

Skrúður við Núp í Dýrafirði hlaut nýlega alþjóðlega viðurkenningu ítalskrar stofnunar, sem árlega velur einn skrúðgarð sem vakin er sérstök athygli á. Árið 2013 er Skrúður valinn. Nýlega barst Brynjólfi Jónssyni skógfræðingi og formanni Skrúðsnefndar bréf, þar sem fram kemur að dómnefnd Premio Internazionale Carlo Scarpa per il Giardino [Alþjóðaverðlaun Carlo Scarpa fyrir garða] samþykkti einróma að tileinka sína árlegu hátið, sem nú er haldin í tuttugasta og fjórða skipti, Skrúði. „Þessum litla jurtagarði sem er hannaður eftir reglum rúmfræðinnar og staðsettur í mikilfenglegu landslagi Vestfjarða, og komið á fót í nágrenni Unglingaskólans á Núpi á árunum 1907-1909,“ einsog segir í bréfinu.

Verðlaunin eru árlega veitt til viðurkenningar stað sem er sérstaklega mikill að náttúru, minningum og uppgötvunum og þeim fylgir skipulagt menningarlegt og fræðilegt kynningarátak út árið. Skrúður við Núp í Dýrafirði er elsti skrúðgarður landsins. Árið 2009 voru 100 ár frá stofnun hans og þá birtist þessi fróðlega grein hér á skutli.is, eftir Samson Bjarnar Harðarson.

Viðurkenningin, The XXIV International Carlo Scarpa Prize for Gardens, 2013, felur í sér röð opinberra viðburða á Ítalíu, sem byrjar með blaðamannafundi sem áætlaður er í Mílanó þann 26. mars og öðrum í Treviso þann 9. maí, heimildasýningu sem verður opin í maí og júní í Treviso, og útgáfu greinasafns tileinkað Skrúði. Fyrir þá sem eru sleipir í ítölskunni, þá er hér slóð Fondazione Benetton Studi Ricercheog fbsr.it einnig má lesa um stofnunina á ensku.

Bréfið sem Skrúðsnefndin fékk, má lesa á thingeyri.is.

Sjá garða á Íslandi hér á Græna Íslandskortinu.

Sjá Skrúð og Hlið, grasa og trjágarða hér á Grænum síðum.

Lljósmynd: Skrúður ber við Gnúpinn, Einar Bergmundur.
Grafík: Merki Fondazione Benetton Studi Richerche